દર વર્ષે ૧૫મી ઓગસ્ટ એટલે કે Independence Day ના દિવસે સમગ્ર દેશમાં રાષ્ટ્રધ્વજ ‘તિરંગો’ ખૂબ જ ગર્વ અને ઉત્સાહ સાથે લહેરાવવામાં આવે છે. પરંતુ, શુ આપણે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આપણો રાષ્ટ્રધ્વજ આજે જે સ્વરૂપમાં દેખાય છે તેની પાછળ કેવો ઇતિહાસ રહ્યો છે? અને ઉજવણી પૂર્ણ થયા પછી રસ્તાઓ કે જાહેર સ્થળો પર પડી રહેલા કાગળ કે કપડાના તિરંગાનું યોગ્ય સન્માન જાળવવું એ આપણી કેટલી મોટી જવાબદારી છે?
આજે આ ખાસ ન્યૂઝ બ્લોગમાં આપણે જાણીશું તિરંગાના નિર્માણની ઐતિહાસિક સફર અને ૧૫મી ઓગસ્ટ પછી રાષ્ટ્રધ્વજના સન્માન અને નિકાલ (Disposal) માટેના કાયદાકીય નિયમો.
તિરંગાનો જન્મ: વિજયવાડાના બાપુ મ્યુઝિયમથી શરૂ થયેલી સફર
ભારતના રાષ્ટ્રધ્વજની ડિઝાઇન પાછળ પિંગલી વેંકય્યા (Pingali Venkayya) નું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. તેઓ એક સ્વતંત્રતા સેનાની અને કૃષિશાસ્ત્રી (Agriculturist) હતા.
1921 નો વિજયવાડા પ્રસંગ: અસહકારની ચળવળ (Non-Cooperation Movement) દરમિયાન મહાત્મા ગાંધીજી વિજયવાડાની મુલાકાતે હતા. તે સમયે આંધ્રપ્રદેશના વિજયવાડા ખાતે આવેલા વિક્ટોરિયા જુબિલી મ્યુઝિયમ (હાલનું Bapu Museum) માં પિંગલી વેંકય્યાએ ગાંધીજીને રાષ્ટ્રધ્વજની પ્રાથમિક ડિઝાઇન સોંપી હતી.
મૂળ ડિઝાઇનમાં શું હતું?: સૌપ્રથમ ડિઝાઇનમાં માત્ર લાલ (Red) અને લીલો (Green) રંગ હતો, જે હિન્દુ અને મુસ્લિમ સમુદાયોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા, અને વચ્ચે આત્મનિર્ભરતા (Self-reliance) દર્શાવતો ચરખો (Spinning Charkha) મૂકવામાં આવ્યો હતો.
તિરંગાનું આધુનિક સ્વરૂપ: બાદમાં આ ડિઝાઇનમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો. લાલ રંગની જગ્યાએ કેસરી (Saffron) રંગ ઉમેરાયો, અન્ય તમામ ધર્મો તથા શાંતિ અને પવિત્રતાના પ્રતિક તરીકે વચ્ચે સફેદ (White) રંગ ઉમેરાયો. આ ઉપરાંત ચરખાની જગ્યાએ સતત પ્રગતિ (Dynamic Progress) દર્શાવતું ૨૪ આરા ધરાવતું અશોક ચક્ર (Ashoka Chakra) સ્થાન પામ્યું.
“Celebration Ends, Respect Continues”: ૧૫મી ઓગસ્ટ પછી તિરંગાનું સન્માન
ઉજવણી દરમિયાન તિરંગો લહેરાવવો જેટલો જરૂરી છે, એટલું જ ઉજવણી પછી તેનું સન્માન જાળવવું જરૂરી છે. દર વર્ષે ૧૫મી ઓગસ્ટ કે ૨૬મી જાન્યુઆરી પછી જાહેર રસ્તાઓ, ગટરો કે કચરાના ઢગલામાં ફેંકાયેલા ધ્વજ જોવા મળે છે, જે રાષ્ટ્રધ્વજનું અનાદર છે.
‘Flag Man’ પ્રિયા રંજન સરકારની પ્રેરણાદાયી પહેલ: પશ્ચિમ બંગાળના ૩૯ વર્ષીય Priya Ranjan Sarkar છેલ્લા ૧૪ વર્ષથી રસ્તાઓ પરથી ફેંકી દેવાયેલા આશરે ૧ લાખથી વધુ તિરંગા એકઠા કરીને તેનું સન્માનપૂર્વક વિસર્જન કરે છે. તેમની આ કામગીરી માટે તેમને Padma Shri માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા છે અને National Geographic દ્વારા ડોક્યુમેન્ટ્રી પણ બનાવાઈ છે.
PRCommUNITY ઇનિશિયેટિવ: હૈદરાબાદ આધારિત આ સંસ્થા દ્વારા “ઉજવણી પૂરી થાય, પરંતુ આદર ચાલુ રહેવો જોઈએ” (Celebrations End, Respect Continues) ના સંદેશ સાથે લોકોને અને શાળાઓને ઉજવણી પછી તિરંગા એકત્રિત કરવા જાગરૂક કરવામાં આવી રહ્યા છે.
Flag Code of India: રાષ્ટ્રધ્વજના સન્માન અને નિકાલ માટેના કાયદાકીય નિયમો
ભારતમાં રાષ્ટ્રધ્વજના ઉપયોગ અને સન્માન માટે Flag Code of India, 2002 અને Prevention of Insults to National Honour Act, 1971 જેવા કાયદાઓ લાગુ પડે છે.
ગૃહ મંત્રાલય અને ફ્લેગ કોડ મુજબ દરેક નાગરિકે આ નિયમો પાળવા અનિવાર્ય છે:
જમીનને સ્પર્શ ન થવો જોઈએ: તિરંગો ક્યારેય જમીન, પાણી કે ભોંયતળિયાને અડકવો જોઈએ નહીં.
શણગાર તરીકે ઉપયોગ મનાઈ: ધ્વજનો ઉપયોગ કોઈ પણ પ્રકારના ડેકોરેશન (Decoration), ફેસ્ટૂન કે પેકિંગ તરીકે કરી શકાતો નથી.
ખંડિત કે ક્ષતિગ્રસ્ત ધ્વજનો નિકાલ (Disposal of Damaged Flag): જો રાષ્ટ્રધ્વજ ફાટી ગયો હોય, ક્ષતિગ્રસ્ત થયો હોય કે તેનો રંગ ઉડી ગયો હોય, તો તેને ગમે ત્યાં ફેંકી શકાતો નથી. ફ્લેગ કોડ અનુસાર તેને એકાંતમાં (In Private) સન્માનપૂર્વક નાશ કરવો જોઈએ.
સળગાવવાની યોગ્ય રીત (Burning Method): ક્ષતિગ્રસ્ત ધ્વજનો સન્માનપૂર્વક નિકાલ કરવાની સૌથી માન્ય રીત ‘બર્નિંગ’ (સળગાવવું) છે. ધ્વજને ઘડી કરીને એકાંત જગ્યાએ અગ્નિમાં સમર્પિત કરી શાંતિથી સન્માન આપવું જોઈએ.
કાગળના ધ્વજ (Paper Flags): નાના બાળકો દ્વારા વાપરવામાં આવતા કાગળના તિરંગાને પણ કાર્યક્રમ પૂરો થયા પછી એકત્રિત કરી ખાનગી રીતે સન્માન સાથે નિકાલ કરવો જોઈએ.
આ પણ વાંચો :Awarapan 2 vs Batwara 1947: એડવાન્સ બુકિંગમાં ઇમરાન હાશ્મી આગળ, શું સની દેઓલ મારશે બાજી?
આપણો રાષ્ટ્રધ્વજ એ માત્ર એક કાપડનો ટુકડો નથી, પરંતુ ૧૪૦ કરોડ ભારતીયોનું સ્વાભિમાન અને શહીદોના બલિદાનનું પ્રતિક છે. આ સ્વતંત્રતા દિવસે ચાલો આપણે સંકલ્પ કરીએ કે આપણે માત્ર ૧૫મી ઓગસ્ટે જ નહીં, પરંતુ વર્ષના ૩૬૫ દિવસ તિરંગાનું સન્માન જાળવીશું અને ઉજવણી પછી એક પણ તિરંગો રસ્તા પર અપમાનિત હાલતમાં ન રહે તેની કાળજી રાખીશું.